Przedstawiamy kalendarz zjawisk astronomicznych w miesiącu wrześniu. Na szczególną uwagę zasługuje Jowisz. Czekaliśmy na niego wiele miesięcy by móc go teraz obserwować na wieczornym niebie, to szczególna okazja dla nocnych marków, którzy nie bardzo radzą sobie w rannym wstawaniem. 22 stopnie nad horyzontem to dobre warunki do obserwacji chmur i księżyców galileuszowych.

Rozpoczynamy w tym miesiącu prace na d kolejnym projektem obserwacyjnym, w którym Jowisz będzie odgrywał szczególną rolę.

---

Słońce

Słońce w swym ruchu rocznym po ekliptyce 22 września przekracza równik niebieski w punkcie równonocy jesiennej, wstępując w znak Wagi, co rozpoczyna astronomiczną jesień. Dni stają się ciągle coraz krótsze. W Warszawie 1 września Słońce wschodzi o 3^h47^m, zachodzi o 17^h23^m, a 30 września wschodzi o 4^h35^m, zachodzi o 16^h16^m.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli w połowie września, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: pełnia 4^d16^h02^m, ostatnia kwadra 12^d02^h16^m, nów 18^d18^h44^m i pierwsza kwadra 26^d04^h50^m. W perygeum Księżyc znajdzie się 16 września o 7^h57^m a w apogeum 28 września o 3^h34^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

Pod koniec września nad ranem, nisko nad wschodnim horyzontem można będzie dostrzec Merkurego. W ostatnim dniu miesiąca planeta, na godzinę przed wschodem Słońca, wzniesie się na wysokość nieco ponad 7° nad horyzontem, świecąc z jasnością 0^m. Przez teleskop będzie można dostrzec tarczę Merkurego o średnicy 8'' w bardzo małej, powiększającej się jednak z dnia na dzień fazie.

Również nad ranem, znacznie wyżej od Merkurego, dostrzeżemy Wenus, świecącą z jasnością -4^m na powoli zmniejszającej się wysokości nad horyzontem, od 21° na początku września do 17° pod koniec miesiąca. Przez teleskop zobaczymy tarczę planety w fazie zbliżającej się do pełni, o średnicy zaledwie 11''.

Na porannym niebie, wysoko nad horyzontem w gwiazdozbiorze Bliźniąt, zobaczymy również Marsa, świecącego z jasnością zaledwie +0,8''. Wprawdzie przez teleskop na jego tarczy o średnicy jedynie 7'' nie zobaczymy raczej żadnych szczegółów, jednak z łatwością zauważalna będzie faza planety, wynosząca pod koniec miesiąca jedynie 88%.

W pierwszej połowie nocy zobaczyć można Jowisza, świecącego z jasnością -2,7^m na wysokości 22° nad południowym horyzontem na tle gwiazdozbioru Koziorożca. Przez teleskopy można obserwować strukturę chmur planety oraz zjawiska w układzie jej największych satelitów.

Saturn znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest niewidoczny.

Przez całą noc w gwiazdozbiorze Ryb widoczny jest Uran (o jasności 5,7^m), a w pierwszej połowie nocy w gwiazdozbiorze Koziorożca możemy jeszcze obserwować Neptuna (7,8^m). Małe średnice tarcz tych planet (odpowiednio 3,7'' i 2,3'') utrudniają dostrzeżenie jakichkolwiek szczegółów powierzchniowych nawet przez większe teleskopy amatorskie, jednak już teleskop o średnicy przynajmniej 10 cm i powiększeniu 100× pozwoli na dostrzeżenie tarczy Urana oraz odróżnienie obrazu Neptuna od obrazów dyfrakcyjnych sąsiednich gwiazd o podobnych jasnościach.

Planeta karłowata (134340) Pluton jest jeszcze widoczna wieczorem w gwiazdozbiorze Strzelca, jednakże jej jasność wynosi jedynie 14,5^m i do jej zaobserwowania niezbędny jest teleskop o średnicy zwierciadła przynajmniej 20 cm.

We wrześniu w pobliżu opozycji znajdują się jasne planetoidy:

(3) Juno, (jasność 7,7^m). 8 IX: 0^h07,8^m, -1°05'; 18 IX: 0^h01,7^m, -3°11'; 28 IX: 23^h54,8^m, -5°21'.

(18) Melpomene, (jasność 8,0^m). 8 IX: 1^h39,8^m, -1°22'; 18 IX: 1^h40,1^m, -3°28'; 28 IX: 1^h37,3^m, -5°44'.

Meteory

We wrześniu można obserwować meteory z kilku słabo zbadanych rojów o niskiej aktywności, z radiantami w gwiazdozbiorach Barana, Perseusza, Kasjopei i Woźnicy, być może związanych genetycznie z kometą Kiesa (1911 II).

Od 25 sierpnia do 8 września promieniują alfa Aurigidy (AUR). W latach 1935, 1986 i 1994 odnotowano zwiększenia aktywności roju (ZHR = 40), a w 2007 r. ZHR osiągnęło nawet na krótko wartość 130. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Woźnicy i ma współrzędne: α = 5^h36^m, δ = +42°. Maksimum aktywności tego mało aktywnego roju przypada 1 września o 1^h. W tym roku w obserwacjach szybkich, często pozostawiających ślady, meteorów, w drugiej połowie nocy nie będzie już przeszkadzał, po swoim zajściu, zbliżający się do pełni Księżyc.

Od 18 września do 10 października można natomiast obserwować meteory z mało aktywnego roju delta Aurigidów (DAU), których radiant ma współrzędne: α = 5^h52^m, δ = +49°. Maksimum aktywności tego mało aktywnego roju przypada 9 września, jednak w jego obserwacjach będzie przeszkadzał Księżyc kilka dni po pełni.

Przez cały wrzesień możemy też obserwować wolne, czerwonawe i często jasne meteory z mało aktywnego, ekliptycznego Źródła Przeciwsłonecznego (ANT), dawniej wydzielane w oddzielny rój Piscidów (SPI), wiązany z kometą Morehouse'a z 1907 r. Radiant meteorów, w ciągu miesiąca przesuwający się wzdłuż ekliptyki, leży w gwiazdozbiorze Ryb w pobliżu punktu Barana i 15 września ma współrzędne: α = 0^h20^m, δ = +3°.

* * *

1^d07^h

Minimalna libracja Księżyca (0,3°) w kierunku krateru Maurolycus (oświetlony).

2^d19^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 2°.

3^d02^h25^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m)

3^d06^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 2°.

5^d16^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 4°.

6^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Tri (miryda) (2^h37,0^m, +34°16') osiąga maksimum jasności (6,2^m)

6^d20^h

Merkury nieruchomy w rektascensji.

8^d11^h

Maksymalna libracja Księżyca (8,6°) w kierunku krateru Schickard (oświetlony).

8^d20^h53^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m)

9^d19^h

Odkrycie gwiazdy ε Ari (4,7^m) przy ciemnym brzegu Księżyca przed ostatnią kwadrą, widoczne w całej Polsce (Krosno 19^h42^m — Gdańsk 19^h46^m).

12^d22^h28^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa 1143 Cyg osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,4^m

13^d16^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 0,07°.

13^d20^h04^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m)

13^d20^h48^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m)

14^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Leo (miryda) (9^h47,6^m, +11°26') osiąga maksimum jasności (5,8^m).

14^d19^h47^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa U Oph osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,6^m

14^d21^h09^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m

15^d06^h

Minimalna libracja Księżyca (1,2°) w kierunku Sinus Iridium (oświetlona).

16^d16^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 4°.

17^d19^h

Saturn w koniunkcji ze Słońcem.

17^d23^h42^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m

18^d16^h

Uran w opozycji do Słońca.

18^d18^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 7°.

18^d23^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 2°.

19^d00^h30^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m)

20^d10^h

Merkury w koniunkcji dolnej ze Słońcem.

21^d01^h02^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m)

21^d17^h

Maksymalna libracja Księżyca (9,2°) w kierunku Mare Humboldtianum (oświetlone).

22^d21^h18^m

Słońce wstępuje w znak Wagi, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 180°, mamy zrównanie dnia z nocą i początek jesieni astronomicznej.

23^d00^h54^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m

23^d15^h

Złączenie Merkurego z Saturnem w odl. 4°.

28^d02^h06^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m

28^d14^h

Minimalna libracja Księżyca (0,6°) w kierunku Mare Australe (oświetlone).

29^d22^h23^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m)

30^d11^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 2°.

UWAGA:

Momenty wszystkich zjawisk podane są w czasie uniwersalnym UT (Greenwich).

Aby otrzymać datę w obowiązującym we wrześniu w Polsce „czasie letnim”, należy dodać 2 godziny.

Momenty złączeń planet z Księżycem podane są dla współrzędnych Warszawy. Dla każdego złączenia podano momenty największego zbliżenia obiektów na niebie. Podane są wszystkie złączenia, nie tylko widoczne w Polsce.

Współrzędne równikowe podane są dla Epoki 2000.0.

Opr. Tomasz Ściężor
Więcej szczegółów na stronie Uranii